Natuurvriendelijk isoleren?

Natuurvriendelijk isoleren richt zich op de methode van isoleren met oog voor beschermde diersoorten, ongeacht het gebruikte materiaal. Het gaat erom dat er tijdens het isolatieproces maatregelen worden genomen om dieren zoals vleermuizen, huismussen en gierzwaluwen te beschermen en ontzien.

Denk aan het vooraf afsluiten van invliegopeningen zodat dieren kunnen wegvliegen, het vrijhouden van een kleine ruimte in de spouw als alternatieve verblijfplaats en het werken volgens de natuurkalender om kwetsbare periodes te vermijden. Isoleren met natuurvriendelijke materialen daarentegen gaat puur over de keuze voor duurzame, natuurlijke isolatiematerialen zoals schapenwol, hennep, vlas of kurk.

Dit zegt niets over de gebruikte isolatiemethode en de zorg voor beschermde diersoorten zoals vogels of vleermuizen tijdens het isolatieproces. Het is dus goed mogelijk om met natuurlijke materialen te isoleren zonder natuurvriendelijk te werk te gaan, en andersom.

Bij natuurvriendelijk isoleren ligt de focus op drie soortgroepen die vaak in gebouwen verblijven en kwetsbaar zijn: vleermuizen, huismussen en gierzwaluwen. Verschillende soorten vleermuizen, zoals de gewone dwergvleermuis, ruige dwergvleermuis, laatvlieger en meervleermuis, gebruiken spouwmuren en dakruimtes om in te verblijven, zowel tijdens de zomer (kraamverblijven) als ’s winters (winterverblijven).

Ze zijn erg gevoelig voor verstoring. Huismussen broeden graag onder dakpannen en in holtes in de spouwmuur. Hun nesten zijn het hele jaar door beschermd. Door isolatie kunnen ze hun nestplaatsen verliezen. Gierzwaluwen zijn in de zomer afhankelijk van nestplaatsen onder dakpannen en in gaten en kieren in de gevel.

 Ook hun nesten zijn jaarrond beschermd en mogen niet zomaar verwijderd worden. Naast deze ‘big three’ profiteren ook andere soorten zoals de spreeuw, huiszwaluw en diverse soorten mezen en vlinders indirect van de zorgvuldige aanpak bij natuurvriendelijk isoleren. Maar de specifieke maatregelen zijn vooral gericht op vleermuizen, mussen zoals huismussen en gierzwaluwen.

Natuurvriendelijk isoleren is vooral van toepassing bij isolatiewerkzaamheden aan de gebouwschil waar vleermuizen en vogels gebruik van maken. Denk aan spouwmuurisolatie, buitengevelisolatie, isolatie van de borstwering en dakisolatie aan de buitenzijde.

Voor bodemisolatie, vloerisolatie, zoldervloerisolatie en binnenmuurisolatie geldt de werkwijze van natuurvriendelijk isoleren niet, omdat de kans op aanwezigheid en verstoring van beschermde diersoorten bij deze maatregelen nihil is. Vleermuizen en vogels maken immers geen gebruik van kruipruimtes, vloeren, zoldervloeren en het binnenspouwblad.

Wel is het bij dakisolatie aan de binnenzijde van belang om eventuele invliegopeningen aan de buitenzijde toegankelijk te houden voor vleermuizen. Maar de uitgebreide maatregelen van natuurvrij maken, werken volgens de natuurkalender en alternatieve verblijfplaatsen aanbieden zijn bij binnenisolatie niet nodig.

De eDNA techniek, waarbij DNA van dieren uit stofmonsters wordt geïsoleerd, is veelbelovend maar kent nog enkele belangrijke beperkingen voor het aantonen van vleermuizen in spouwmuren: Ten eerste is nog onbekend hoe lang vleermuizen-DNA in een spouwmuur detecteerbaar blijft. DNA breekt namelijk af onder invloed van UV-licht en vocht.

Hierdoor is het lastig om met eDNA ’terug in de tijd’ te kijken en met zekerheid vast te stellen dat er geen vleermuizen aanwezig zijn geweest. Een negatieve eDNA test biedt dus geen 100% garantie op afwezigheid van vleermuizen. Ten tweede geeft eDNA alleen informatie over de aanwezigheid van vleermuizen, maar niet over de functie die de spouwmuur voor de dieren vervult.

Er is geen onderscheid te maken tussen een paarverblijf, zomerverblijf, kraamverblijf of winterverblijf. Voor een ontheffing is het juist cruciaal om te weten of er voortplantings- of vaste rustplaatsen aanwezig zijn. Die informatie kun je niet uit een eDNA monster halen. Momenteel wordt de eDNA techniek voor vleermuisonderzoek gevalideerd en geoptimaliseerd. Tot die tijd is het nog niet toegestaan om een negatieve eDNA uitslag te gebruiken als onderbouwing voor een ontheffingsaanvraag. Aanvullend visueel onderzoek blijft vooralsnog noodzakelijk.

Een Soortenmanagementplan (SMP) is een uitgebreid plan op gebiedsniveau (vaak een hele gemeente) waarin op basis van grondig ecologisch onderzoek wordt vastgelegd welke beschermde soorten er voorkomen, wat hun populatieomvang en verspreiding is, welke functies het gebied voor ze vervult en welke maatregelen er nodig zijn om de soorten duurzaam te beschermen bij ruimtelijke ontwikkelingen.

Een SMP vormt de onderbouwing voor een gebiedsgerichte ontheffing van de Wet natuurbescherming die een gemeente aan kan vragen bij de provincie. Zo’n ontheffing is doorgaans 10 jaar geldig. Het opstellen van een volledig SMP duurt al gauw 1 tot 2 jaar omdat er uitgebreid onderzoek nodig is, verspreid over meerdere seizoenen. Om toch al eerder aan de slag te kunnen met natuurvriendelijk isoleren is de pre-SMP bedacht.

Dit is een verkorte versie van een SMP, gebaseerd op een quickscan en beperkt nader onderzoek, waarmee een gemeente alvast een tijdelijke ontheffing kan krijgen voor 1 tot 2 jaar. In die periode kan er onder voorwaarden al volop geïsoleerd worden, terwijl ondertussen doorgewerkt wordt aan het volledige SMP. Een pre-SMP is dus een tussenfase op weg naar een volledig SMP.

Het biedt een gemeente de mogelijkheid om de isolatiewerkzaamheden door te laten gaan zonder dat iedere woning apart onderzocht hoeft te worden. Wel gelden er voorwaarden zoals een maximum aantal woningen en de verplichting om ondertussen te werken aan een volledig SMP voor langdurige gebiedsontheffing.

Het ministerie van BZK heeft laten berekenen hoeveel alternatieve verblijfplaatsen gemeenten moeten realiseren als compensatie voor het mogelijke verlies aan verblijfplaatsen door isolatiewerkzaamheden. Deze compensatieopgave is gebaseerd op het aantal woningen in een gemeente, het percentage daarvan dat geïsoleerd gaat worden en de inschatting van het aantal verblijfplaatsen dat daarbij verloren kan gaan.

De precieze berekening van de compensatieopgave wordt via de provincies beschikbaar gesteld aan gemeenten, zodat zij weten waar ze aan toe zijn. Gemeenten moeten vervolgens zelf bepalen waar en hoe ze de alternatieve verblijfplaatsen gaan inrichten. Dat kan bijvoorbeeld door het ophangen van grote vleermuiskasten, het inbouwen van vleermuisvoorzieningen in gevels en het aanleggen van mussenhotels en gierzwaluwdakpannen.

De compensatieopgave moet gefaseerd gerealiseerd worden: 80% vóór 15 februari 2025 en de resterende 20% vóór 1 april 2026. Gemeenten kunnen hiervoor subsidie krijgen vanuit het Rijk. In juli 2024 komt er een handboek beschikbaar met voorbeelden van geschikte maatregelen. Door slim om te gaan met de compensatieopgave kunnen gemeenten de biodiversiteit in de bebouwde omgeving een impuls geven en tegelijk ruimte bieden aan na-isolatie en verduurzaming. Zo worden natuurbescherming en de energietransitie met elkaar in balans gebracht.

Provincies en gemeenten spelen beide een belangrijke rol bij het mogelijk maken van natuurvriendelijk isoleren en het waarborgen van soortenbescherming: Provincies zijn het bevoegd gezag als het gaat om het verlenen van ontheffingen en het houden van toezicht op de naleving van de natuurwetgeving (Wet natuurbescherming, straks opgegaan in de Omgevingswet). Zij toetsen de soortenmanagementplannen (SMP’s) die door gemeenten worden opgesteld en verlenen op basis daarvan gebiedsgerichte ontheffingen voor het overtreden van verbodsbepalingen, bijvoorbeeld bij isolatiewerkzaamheden.

Ook stellen provincies de voorwaarden en kaders vast waaronder gewerkt mag worden met de gedragscode natuurvriendelijk isoleren. Provincies zien er op toe dat gemeenten en isolatiebedrijven zich aan de regels houden en kunnen handhavend optreden als dat niet het geval is. Gemeenten zijn verantwoordelijk voor het opstellen van een SMP voor hun grondgebied. Zij moeten daarvoor ecologisch onderzoek laten uitvoeren om in kaart te brengen welke beschermde soorten er voorkomen en wat ze nodig hebben om duurzaam te kunnen voortbestaan.

Op basis van het SMP vragen gemeenten een gebiedsgerichte ontheffing aan bij de provincie. Daarmee kunnen alle inwoners en gebouweigenaren in de gemeente aan de slag met isoleren, zonder dat ze ieder voor zich een aparte ontheffing hoeven aan te vragen. Daarnaast hebben gemeenten een belangrijke rol in de handhaving van de zorgplicht voor natuur binnen de bebouwde kom. Ze moeten toezien op een zorgvuldige uitvoering van isolatiewerkzaamheden en kunnen isolatiebedrijven aanspreken als zij zich niet aan de gedragscode natuurvriendelijk isoleren houden om te voorkomen dat vogels of vleermuizen worden geschaad.

Tot slot zijn gemeenten verantwoordelijk voor het realiseren van voldoende alternatieve verblijfplaatsen voor vleermuizen en vogels, als compensatie voor potentieel verloren gegane verblijven door isolatiewerkzaamheden. Zij krijgen hiervoor een opgave en financiële middelen vanuit het Rijk. Provincies en gemeenten werken dus nauw samen om natuurvriendelijk isoleren juridisch en praktisch mogelijk te maken. Provincies toetsen en verlenen toestemming, gemeenten voeren uit en houden toezicht. Gezamenlijk zorgen ze ervoor dat de doelen voor energiebesparing gehaald worden zonder de natuur te schaden.

Nee, de kortetermijnaanpak van natuurvriendelijk isoleren onder de gedragscode geldt vooralsnog alleen voor grondgebonden particuliere koopwoningen. Denk aan eengezinswoningen, twee-onder-een-kapwoningen, vrijstaande woningen en rijtjeshuizen tot maximaal 4 woonlagen. Ook voor- en achtergevels van appartementen tot de 4e woonlaag vallen eronder.

Voor huurwoningen in het bezit van woningcorporaties geldt de gedragscode niet. Dat heeft ermee te maken dat woningcorporaties grootschalig en planmatig hele complexen in één keer aanpakken. Daarbij is het risico op schade aan beschermde soorten te groot. Woningcorporaties moeten dus vooralsnog regulier ecologisch onderzoek laten uitvoeren en een aparte ontheffing aanvragen, of wachten tot er een SMP ligt voor het gebied.

Ook voor hoogbouwflats, portiekflats en grote appartementencomplexen (VvE’s) is natuurvriendelijk isoleren onder de gedragscode niet toegestaan. Deze gebouwen herbergen vaak grote aantallen vleermuizen, waaronder zeldzame soorten, in moeilijk te inspecteren ruimtes zoals spouwmuren, gevelbeplating en platte daken. Het risico op verstoring van essentiële verblijfplaatsen is te groot om deze categorie onder de gedragscode te laten vallen. VvE’s kunnen wel subsidie krijgen voor het laten uitvoeren van ecologisch onderzoek.

Als er een SMP ligt voor het gebied kunnen ze daar in de toekomst gebruik van maken. Tot die tijd zullen ze een reguliere ontheffingsaanvraag moeten indienen als ze willen isoleren. De kortetermijnaanpak richt zich dus primair op de particuliere woningeigenaren. Voor de andere categorieën blijft maatwerk en een gebiedsgerichte benadering via een SMP voorlopig het devies.